Recent is in het blad Proceedings of the National Academy of Sciences een studie gepubliceerd waarin gemeld wordt dat Lithium een vertraging van het ziekteproces van ALS teweeg brengt.(PNAS 2008 Feb12;105(6):2052-7) Deze studie is uitgevoerd door een groep Italiaanse onderzoekers en clinici (Fornai en collega’s).

Wat is lithium?
Lithium is een middel dat regelmatig wordt voorgeschreven bij psychiatrische aandoeningen, met name bij een zogenaamde bipolaire stoornis. Hierbij hebben patiënten wisselend last van depressieve periodes en abnormaal opgewekte en ontremde (manische) periodes. Lithium werkt stabiliserend op deze stemmingswisselingen. De exacte werking van Lithium is onbekend.

Waarom zou Lithium kunnen werken bij ALS?
Een aantal onderzoeken heeft aangetoond dat Lithium bij proefdieren beschermend werkt op hersencellen bij diverse (door onderzoekers aangebrachte) beschadigingen. Daarnaast kan het door onderdrukking van de signaalstof inositol-monofosfatase-1 (IMP-1) leiden tot een verbeterde afbraak van het eigen lichaam om potentiaal schadelijke stoffen op te ruimen.
Hoewel de oorzaak van ALS nog onbekend is, is men het erover eens dat deze gezocht moet worden in een toename van stoffen die schadelijk zijn voor zenuwcellen en daardoor tot sterfte van deze cellen kan leiden. Theoretisch zou Lithium dan ook vertragend kunnen werken in het ziekteproces van ALS.

Onderzoek op muizen
Het onderzoek van Fornai en collega’s is in eerste instantie uitgevoerd op speciale muizen die een bepaalde verandering hebben in hun erfelijke aanleg en daardoor een beeld ontwikkelen dat lijkt op ALS. Deze muizen worden voor veel onderzoek naar ALS gebruikt. Toediening van Lithium bij deze muizen leidde tot een langere overleving en een latere start van symptomen. Ook liet analyse van het zenuwweefsel onder de microscoop minder schade zien.
In het verleden is echter reeds gebleken dat een medicijn met een gunstig effect op deze muizen meestal niet tot een gunstig effect bij mensen  leidt. Waarschijnlijk is de oorzaak van ALS bij mensen vele malen gecompliceerder dan de erfelijke variant van ALS bij deze muizen.

Onderzoek bij ALS-patiënten
In verband met de bemoedigende resultaten bij muizen, hebben de onderzoekers besloten om onmiddellijk een kleine studie bij ALS-patiënten te starten. In totaal deden 44 patiënten mee met de studie, waarvan 16 patiënten een behandeling met Lithium ontvingen, naast de standaard behandeling met riluzol (Rilutek®). De overige 28 patiënten werden behandeld met alleen riluzol (Rilutek®). Alle patiënten werden gedurende 15 maanden iedere 3 maanden gecontroleerd. Hierbij werden vragenlijsten ingevuld en werd de kracht gemeten alsmede ademhalingsfuncties. Uiteindelijk bleek dat patiënten die Lithium en riluzol ontvingen een minder snelle achteruitgang hadden dan patiënten die alleen riluzol ontvingen.

Moet iedere ALS-patiënt nu starten met lithium?
De bevindingen van Fornai en collega’s lijken in eerste instantie veelbelovend. Met name het onderzoek bij muizen is zorgvuldig uitgewerkt. Toch moeten deze uitslagen voorzichtig worden geïnterpreteerd. De studie is namelijk niet bedoeld om uitspraken te doen over de werkzaamheid van Lithium bij mensen met ALS. Het  aantal patiënten in de studie was hiervoor veel te klein, de gemiddelde leeftijd tussen de mensen die wel en niet Lithium kregen was niet gelijk (ten nadele van de groep die alleen riluzol kreeg) en er was geen placebo (nepmedicijn) gebruikt. Bovendien is uitvoeriger onderzoek nodig om de optimale dosering te kunnen bepalen.

Erg belangrijk is ook dat Lithium niet een middel is dat zomaar gebruikt kan worden. Het moet door een arts worden voorgeschreven en gedurende de behandeling moet de hoeveelheid Lithium in het bloed nauwkeurig in de gaten gehouden worden omdat een minimale verhoging al tot forse problemen kan leiden. Lithium kent veel hinderlijke bijwerkingen zoals misselijkheid, diarree en beven, maar ook ernstigere bijwerkingen zoals hartgeleidingsstoornissen en extreme verwardheid. Daarnaast kent het interacties met andere geneesmiddelen, waaronder veelgebruikte pijnstillers en plaspillen.

Wat nu?
Het ALS Centrum Nederland adviseert momenteel om niet te starten met lithium.
Wel moet er snel meer onderzoek naar Lithium plaatsvinden. Het ALS Centrum hoopt dit jaar nog te kunnen starten met een onderzoek naar het effect van Lithium bij mensen met ALS in Nederland. Het onderzoek is momenteel in een voorbereidende fase waarbij onder andere toestemming moet worden verkregen van de Medisch Ethische commissie. Ook wordt gezocht naar financiering voor dit onderzoek. Het is belangrijk dat het onderzoek degelijk wordt opgezet zodat de resultaten betrouwbaar zijn en er optimaal gewaakt wordt voor de veiligheid van de deelnemende patiënten. Het ALS Centrum Nederland zal u regelmatig op de hoogte houden van de laatste ontwikkelingen op dit gebied.