Hoop op toekomstige stamceltherapie: de visie van ALS Centrum Nederland

Laatst bijgewerkt op 7 mei 2019

Stamceltherapie is een veelbelovende therapie binnen de geneeskunde. Ook op het gebied van neurodegeneratieve ziekten zoals ALS wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om stamcellen in te zetten als behandeling. Tot op heden is er echter geen wetenschappelijk bewijs dat stamceltherapie kan leiden tot verbetering bij patiënten met ALS.

Toekomstige mogelijkheden

We hopen dat stamceltherapie in de toekomst een gunstige bijdrage aan het ziekteproces bij ALS zal kunnen leveren. Op basis van proefdieronderzoek zijn er aanwijzingen dat stamcellen een ondersteunend en beschermend effect zouden kunnen hebben op nog aanwezige zenuwcellen. Dit zou kunnen door het aanmaken van ondersteunende factoren dan wel door een ontstekingsremmend effect. Stamcellen kunnen geen nieuwe motorische zenuwcellen in het lichaam aanmaken terwijl oude zenuwcellen zijn afgestorven.

We hopen dat stamceltherapie in de toekomst een effectieve therapie zal zijn.

Stamceltherapie

Tot op heden is er geen wetenschappelijk bewijs dat stamceltherapie een bijdrage zou kunnen leveren aan de behandeling van ALS. Zowel wetenschappers als neurologen zijn er van overtuigd dat er nog veel onderzoek zal moeten worden verricht voordat we patiënten met ALS kunnen behandelen met stamceltherapie. Voordat stamceltherapie een realistische therapeutische optie is, zullen meer studies moeten worden gedaan naar de veiligheid, dosering, methode van toediening en het uiteindelijke effect van stamceltherapie. Er is geen enkel bewijs dat stamceltherapie, zoals deze commercieel wordt aangeboden door diverse centra wereldwijd, leidt tot klinische verbetering bij patiënten met ALS.

 Er is geen enkel bewijs dat stamceltherapie, zoals deze op dit moment wordt aangeboden, positieve effecten heeft bij ALS.

Wat is een stamcel

Een stamcel is een cel die in staat is om zich in een andere soort cel te ontwikkelen (differentiëren). Zo kan een stamcel zich ontwikkelen tot bijvoorbeeld een huidcel, een rood bloedlichaampje of een zenuwcel. Het doel van stamceltherapie is om zieke of beschadigde weefsels en organen te ondersteunen en te herstellen. Met name bij sommige soorten kanker wordt stamceltherapie ingezet.

Onderzoek

Er wordt onderzoek gedaan met autologe stamcellen (stamcellen van de patiënt zelf). Er zijn door verschillende onderzoeksgroepen meerdere typen stamcellen gebruikt in experimenten. Het is nog onduidelijk welke stamceltype het meest effectief zou kunnen zijn, zoals mesenchymale stamcellen uit het beenmerg of neuronale stamcellen. Een combinatie van verschillende typen stamcellen zou eveneens mogelijk zijn.

De twee grootste klinische trials met stamceltherapie voor ALS-patiënten worden door Neuralstem en Brainstorm uitgevoerd.

Brainstorm

Het biotechnologische bedrijf BrainStorm Cell Therapeutics uit Israël werkt aan ontwikkeling van stamceltherapie bij ALS. De technologie die gebruikt wordt heet NurOwn. Dit is een techniek waarbij autologe stamcellen (stamcellen van de patiënt zelf) uit het beenmerg worden gebruikt. De stamcellen worden gedifferentieerd naar gespecialiseerde zenuw-ondersteunende cellen. Hierna worden de cellen getransplanteerd naar het ruggenmerg of de spieren van de patiënt. De gespecialiseerde cellen produceren daar factoren die zorgen voor bescherming van de al bestaande motorische zenuwcellen, voor stimulatie van groei van nieuwe motorische zenuwcellen en voor het herstel van de zenuw-spierinteractie. Aangezien stamcellen van de patient zelf worden gebruikt, is er weinig risico op afstoting en is het niet nodig om te behandelen met medicijnen die het afweersysteem onderdrukken.

Een fase I/II studie naar de veiligheid van deze nieuwe techniek werd in Israël uitgevoerd en de resultaten hiervan werden gepresenteerd in 2013. Deze lieten zien dat de behandeling veilig was en goed verdragen werd door patiënten. Vanwege de opzet van de studie (fase I/II, veiligheidsstudie) en de kleine aantal deelnemers kon er niks worden gezegd of de effectiviteit van de behandeling.

In januari 2015 maakte Brainstorm de resultaten bekend van een kleine fase 2a klinische trial van NurOwn bij ALS. Uit de studie bleek dat NurOwn veilig was. Vanwege het kleine aantal patiënten, de zeer korte follow-up na behandeling en het ontwerp van de studie is het niet mogelijk om uitspraken te doen over de effectiviteit van de therapie. De resultaten van deze studie lieten zien dat in oplopende doseringen van stamcellen, deze behandeling veilig was voor ALS-patiënten.

In 2014 is er een door de FDA goedgekeurde fase II studie gestart naar stamceltherapie met NurOwn in de Verenigde Staten. De FDA is de Amerikaanse Food and Drug Administration die de kwaliteit en veiligheid van medicijnonderzoek bewaakt. Aan deze NurOwn studie hebben drie Amerikaanse ALS-centra deelgenomen. Zij hebben in totaal 48 deelnemers geïncludeerd om de veiligheid van de behandeling verder te onderzoeken. De resultaten van deze studie lieten zien dat in oplopende doseringen van stamcellen, deze behandeling veilig was voor ALS patiënten. De resultaten zijn echter tot op heden niet gepubliceerd, zie ook de resultaten tab op clinicaltrials.gov.

In 2018 is er in de Verenigde Staten een fase 3 studie naar behandeling met NurOwn  gestart. De fase 3 studie heeft als doel om de veiligheid en effectiviteit van NurOwn te onderzoeken. Eerder werd de veiligheid van de behandeling onderzocht. Maar kan het middel ook ALS afremmen? Dat weten we nu nog niet. Ook de veiligheid zal opnieuw worden bekeken. De resultaten van het onderzoek worden na afloop gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften.

Neuralstem

April 2013 werden de resultaten van de fase I studie van Neuralstem gepresenteerd. Deze studie gebruikt andere stamcellen voor hun therapie, namelijk neuronale stamcellen. Ook is de toedieningsvorm iets anders, aangezien zij alleen via het ruggenmerg cellen toedienen. De fase I studie liet zien dat dit een veilige vorm van therapie was zonder onnodige risico’s voor patiënten. Lange-termijn data van drie patiënten van deze studie werd in 2014 bekend gemaakt, die de overleving van de getransplanteerde cellen liet zien drie jaar na toediening.

Een door de FDA goedgekeurde fase II studie werd in 2013 geïnitieerd, waarbij de laatste studiedeelnemer behandeld werd in augustus 2014. Deze studie is eveneens opgezet om de veiligheid van de behandeling verder te onderzoeken. Deze studie is eind 2016 afgerond. Neuralstem heeft begin 2018 echter nog steeds geen resultaten bekend gemaakt. Check het wereldwijde overzicht van medicijnonderzoek www.clinicaltrials.gov voor de laatste status. Bij elke studie staan hier de gegevens en is er een tabje Results, waar op dit moment staat ‘No results posted’.

Conclusie over autologe stamcellen

Voorlopig is stamceltherapie met autologe stamcellen (stamcellen van de patiënt zelf) bij ALS-patiënten alleen mogelijk in onderzoeksverband. Op basis van de eerste onderzoeksresultaten lijkt het een veilige behandelingsmogelijkheid te kunnen worden. De werkzaamheid van deze stamceltherapie bij ALS moet echter nog onderzocht worden. Tot op heden is er geen wetenschappelijk bewijs dat stamceltherapie ALS kan afremmen of voor verbetering kan zorgen.

Commercieel aangeboden stamceltherapie wordt afgeraden

In onder andere China wordt stamceltherapie commercieel aangeboden voor diverse aandoeningen, waaronder ALS. Deze commerciële stamceltherapieën niet onderbouwd en zijn niet zonder risico. Bij deze behandeling wordt gebruik gemaakt van cellen verkregen uit menselijke embryo’s die in een relatief vergevorderd stadium zijn. Deze cellen worden vervolgens via een operatie van de schedel (boorgaten) ingebracht bij de hersenen. Helaas is deze commercieel aangeboden stamceltherapie niet volgens de geldende internationale richtlijnen onderzocht in een goed gedocumenteerd vergelijkend onderzoek. Het is ondenkbaar dat in Europa of de Verenigde Staten een medicijn of behandeling op die manier op de markt zou komen. Er zijn gedegen, inzichtelijke gegevens nodig om deze therapie op waarde te kunnen schatten. Het standpunt van ALS Centrum Nederland is gelijk aan die van ALS Liga België, de Britse MND Association, het Europese netwerk van ALS Centra ENCALS en van de meerderheid van medische collega’s. Allen vinden dat de werkzaamheid en de onderbouwing van deze (dure) therapie volstrekt onduidelijk is en dat de therapie soms leidt tot (ernstige) bijwerkingen zoals hersenvliesontstekingen. Het ALS Centrum Nederland ontraadt patiënten daarom ten sterkste deze commercieel aangeboden stamceltherapieën.

Een groep Italiaanse wetenschappers heeft de stamceltherapie zoals deze voorheen werd aangeboden door een neurochirurg in China onderzocht. Lees het kritische verslag van hun bevindingen: Onderzoek-naar-stamceltherapie-in-China.

Experimentele therapieën met dierlijke stamcellen

Er worden ook experimentele therapieën met dierlijke stamcellen aangeboden door commerciële organisaties. Dit gebeurt zonder enige wetenschappelijke onderbouwing of bewijs en het is onduidelijk of dit veilig is. Het ALS Centrum ontraadt patiënten daarom ten sterkste deze experimentele stamcel therapieën.

Meer informatie

Lees ook de informatie van de Britse MND/ALS Association over stamceltherapie.

Drs. Oliver Harschnitz
  • arts-onderzoeker, UMC Utrecht

Bij het ALS Centrum houd ik mij bezig met stamcelbiologie en gene-editing bij ALS.

Heeft u feedback op dit artikel? Laat het ons weten.