Twee promoties op onderzoek naar ALS

Gepubliceerd op 23 oktober 2015

ALS-patiënten hebben mogelijk een verstoorde energiehuishouding en bepaalde genetische afwijkingen voor ALS kunnen ook leiden tot een vorm van dementie. Dat zijn bevindingen uit de proefschriften van Mark Huisman en Frank Diekstra, arts-onderzoekers bij het UMC Utrecht Hersencentrum en ALS Centrum Nederland. Zij zijn 27 oktober 2015 gepromoveerd op hun onderzoek naar risicofactoren in de omgeving, zoals voeding, en genetische risicofactoren voor ALS.

Elk jaar krijgen 400 tot 450 mensen de diagnose ALS. Hun levensverwachting is slechts drie jaar na de eerste symptomen. ALS-patiënten raken in toenemende mate verlamd door het afsterven van zenuwcellen die spieren aansturen. Bij ongeveer 5-10% van de ALS-patiënten komt ALS in de familie voor. Bij deze familiaire vorm van ALS kan meestal een gendefect gevonden worden dat de ziekte veroorzaakt, terwijl bij sporadische ALS-patiënten waarschijnlijk een samenspel van meerdere omgevingsfactoren en genetische factoren tot de ziekte leidt.

Mark Huisman vond aanwijzingen voor een verstoring van het energiemetabolisme, de energiehuishouding in het lichaam, bij ALS. Patiënten met ALS blijken voordat zij ziek worden een hogere totale hoeveelheid energie tot zich te nemen dan controlepersonen en tegelijkertijd gemiddeld een lagere BMI te hebben dan controlepersonen. Deze resultaten lijken mogelijk te wijzen op hypermetabolisme, ALS-patiënten verbranden in rust en bij beweging meer calorieën dan normaal.

Promotie Mark Huisman

Mark Huisman na het behalen van zijn bul

Maar niet alle ALS-patiënten hebben een lage BMI of verhoogde vetinname en ook niet bij alle ALS-patiënten is sprake van hypermetabolisme. Het onderzoek van het UMC Utrecht Hersencentrum en ALS Centrum Nederland richt zich daarom nu op de combinatie van genetische aanleg en risicofactoren in de omgeving. ALS lijkt een heterogene ziekte te zijn met veel verschillende vormen. Mogelijk spelen er bij verschillende groepen ALS-patiënten verschillende risicofactoren. Bij deze groepen patiënten kijken onderzoekers naar specifieke genetische afwijkingen. Zij bestuderen of bepaalde genetische afwijkingen de betreffende groep patiënten kwetsbaar maakt voor een bepaalde omgevingsinvloed die bij anderen niet aanleiding is voor het ontwikkelen van ALS.

Frank Diekstra heeft zijn onderzoek gericht op deze genetische risicofactoren. Hij relateert in zijn onderzoek ALS-gen UNC13A voor het eerst ook aan frontotemporale dementie (FTD), een vorm van dementie die vooral tot veranderingen in het karakter (ontremming of initiatiefverlies) of taalfuncties leidt. Sinds een aantal jaren is bekend dat een afwijking in het gen C9orf72 ALS bij ruim een derde van de familiaire ALS-patiënten de ziekte veroorzaakt en daarnaast ook FTD kan veroorzaken. De bevinding dat ook een afwijking in het ALS-gen UNC13A beide ALS en FTD kan veroorzaken, werpt verder licht op het gegeven dat vijf tot tien procent van de ALS-patiënten ook aan FTD leiden. Nu duidelijk is dat het gen UNC13A ook betrokken is bij de oorzaak van FTD, kunnen onderzoekers de rol van dit gen in het ziekteproces verder ontrafelen. Dat is nodig om te bestuderen hoe op dit proces te kunnen ingrijpen met nieuwe therapeutische mogelijkheden. Daartoe zijn recent diverse onderzoeken gestart, zowel binnen als buiten het UMC Utrecht Hersencentrum en het ALS Centrum Nederland.

promotie Frank_Frank en Jan felicitatie

Na de openbare verdediging van het proefschrift reikt Prof. dr. Jan Veldink de bul uit aan Frank Diekstra die zijn voortaan dr. mag noemen.

Meer informatie

Referenties

Diekstra FP, Van Deerlin VM, van Swieten JC, Al-Chalabi A, Ludolph AC, Weishaupt JH, Hardiman O, Landers JE, Brown RH Jr, van Es MA, Pasterkamp RJ, Koppers M, Andersen PM, Estrada K, Rivadeneira F, Hofman A, Uitterlinden AG, van Damme P, Melki J, Meininger V, Shatunov A, Shaw CE, Leigh PN, Shaw PJ, Morrison KE, Fogh I, Chiò A, Traynor BJ, Czell D, Weber M, Heutink P, de Bakker PI, Silani V, Robberecht W, van den Berg LH, Veldink JH. C9orf72 and UNC13A are shared risk loci for amyotrophic lateral sclerosis and frontotemporal dementia: a genome-wide meta-analysis. Ann Neurol. 2014;76(1):120-33.

Huisman MH, Seelen M, van Doormaal PT, de Jong SW, de Vries JH, van der Kooi AJ, de Visser M, Schelhaas HJ, van den Berg LH, Veldink JH. Effect of Presymptomatic Body Mass Index and Consumption of Fat and Alcohol on Amyotrophic Lateral Sclerosis. JAMA Neurol. 2015